Hội đánh phết Hiền Quan

Hiền Quan là một vùng đất cổ, có lịch sử tồn tại và phát triển rất lâu đời. Với tên cổ xưa là làng Song Quan, nằm ở phía Bắc huyện Tam Nông, cách thị xã Phú Thọ 4 km về phía Nam bên hữu ngạn sông Hồng. Vùng đất này ngay từ đầu đã gắn bó với nhiều cuộc đấu tranh nổi dậy chống lại quân nhà Hán xâm lăng mà những gì còn lại cho đến ngày nay là những lễ hội với những nghi thức tưởng nhớ các vị anh hùng khi xưa. Lễ hội đánh phết Hiền Quang cũng là một trong số những lễ hội đó nhằm tưởng nhớ vị nữ tướng Thiều Hoa của Hai Bà Trưng.

Đánh Phết là hình thức cầm một chiếc gậy mà đánh vào quả cầu để đưa cầu đi, đòi hỏi sức mạnh tập thể và tinh thần đồng đội. Những người chơi Phết chia làm hai phe, số người tham gia không hạn chế. Trên bãi Phết, mỗi đầu bãi có một cái hố tròn đứng ngập đến đầu gối. Giữa bãi cũng có một số hố nông làm vị trí để đặt quả cầu. Quả cầu hay quả Phết làm bằng gỗ mít, gỗ xoan hay củ tre to bằng quả bóng da ngày nay.

Các đấu thủ mỗi người cầm một cái gậy tre dài bằng chiếc đòn gánh, gốc đẽo vát hình thìa, gọi là cây gậy Phết. Khi chơi, người ta lấy gậy đó mà đưa cầu, bên nào dành được cầu đánh cho vào cái hố bên mình là được. Chơi Phết như thế gọi là "Phết bộ", hình thức phổ biến nhất ở các hội làng Phú Thọ. Ngoài Phết bộ còn có Phết cưỡi ngựa nhưng mỗi địa phương lại có tục lệ và hình thức chơi Phết khác nhau.

Xã Trương Xá (huyện Cẩm Khê) đánh quả Phết bằng gỗ, hố đặt Phết được gọi là "cối". Các phe đấu giành nhau đưa quả cầu về địa phận mình. Họ tin rằng giáp nào giành được Phết là năm đó làm ăn phát đạt.
Xã Hiền Quan (huyện Tam Thanh) có hội Phết lớn vào ngày 13 tháng giêng âm lịch.

Phết ở đây được tổ chức chơi ba ván gọi là ba bàn với lệ khá nghiêm ngặt là lúc nào cũng giữ cho Phết sệt đất. Quả Phết xã này bằng gỗ sơn son thếp vàng. Xong một bàn Phết, các đấu thủ chạy vòng vèo trên bãi vài vòng rồi nghỉ trước khi vào bàn Phết sau. Có lẽ đó là cách vận động cho giãn xương cốt, cho thân thể thoải mái hơn trước khi vào một ván Phết mới.

Mọi người cùng tranh nhau quả phết, giành lấy may mắn cả năm .

Hội Phết Sơn Vi cũng là một hội lớn của huyện Lâm Thao. Quả Phết to như cái ấm ủ lại bằng gỗ lim nên rất nặng. Giữa bãi đào một cái hố sâu ngập đầu người, đường kính 1,5m. Chủ tế đọc bài giáo Phết rồi thả quả cầu xuống hố.

Dưới hố có hai người của hai phe trực sẵn đón cầu. Khi họ mang cầu nhảy lên miệng hố là hai bên đấu thủ xông vào tranh cướp. Điều khác các nơi khác là Sơn Vi vừa cướp cầu bằng tay vừa đánh cầu bằng gậy, nhưng cướp tay nhiều hơn.

Ngày thứ nhất, mồng một Tết, chơi một bàn cầu; mồng hai chơi hai bàn cầu; mồng ba chơi hai bàn cầu rồi kết thúc bằng bàn Phết. Lệ chơi ở đây cứ phe nào đưa cầu về địa phận thôn mình là được. Theo truyền thuyết, Phết Sơn Vi là hình thức luyện quân trước khi cất quân đánh Thục Chúa của Tản Viên và Mộc Sanh, một nhân vật huyền thoại của địa phương.